جنگ ترکیه با کُردها و عقب گرد دموکراسی در این کشور/ای. فؤاد کیمان و صنم آیدین*

[ad_1]

ارتباط بین حل و فصل جنگ و تحکیم دموکراسی بسیار پیچیده است. اینکه به حکم “خوبی، خوبی میاره” فرض کنیم این دو موضوع ارتباط تنگاتنگی دارند (اینکه حل و فصل جنگ داخلی به تحکیم دموکراسی کمک می کند و در همان حال پیشرفت تحکیم دموکراسی حل و فصل جنگ را آسان تر می سازد)، می تواند وسوسه انگیز باشد اما در عمل تناقض ها و پیچیدگی های زیادی در این زمینه وجود دارد.

بنابراین شاید برخی انتظار داشته باشند که چشم انداز حل و فصل جنگ کردی ترکیه به تلاش دهه های اخیر این کشور برای تحکیم دموکراسی بستگی داشته باشد اما آنچه تا امروز اتفاق افتاده، در واقع خلاف این را نشان می دهد. بررسی ارتباط جنگ و دموکراسی در ترکیه دربرگیرنده ی درس های جالب توجهی است که فرضیه ی ساده انگارانه ی وجود ارتباطی طبیعی بین حل و فصل جنگ و ارتقاء سطح دموکراسی را با تردید روبه رو می کند.

فقدان دموکراسی و ظهور درگیری مسلحانه

مسأله ی کردی در ترکیه در آغاز حاکی از آن بود که فقدان دموکراسی می تواند اختلافات قومی در یک جامعه را شعله ور کند. ناسیونالیسم ترکی به دنبال کودتای نظامی 1980 تشدید شد. این ناسیونالیسم اقتدارگرا هیچ هویت ملی یا قومی دیگری را قبول نداشت و برای شکل گیری ناسیونالیسم کردی و شاخه ی نظامی آن یعنی حزب کارگران کردستان (پ ک ک) در دهه ی 1980 حکم کاتالیزور را داشت.

ترکیه به رغم گذار رسمی به دموکراسی در 1983 از نقصان شدید دموکراسی در دهه های 1980 و 1990 رنج برد. دستگاه های دولتی به جای آنکه ادعاهای کردها در مورد هویت متمایزشان را به شکل مؤثری به نهادهای دموکراتیک هدایت کنند، پیوسته آن را انکار و سرکوب کردند. برای مثال با آنکه در اواخر دهه ی 1930 زبان کردی در نهادهای دولتی و در سطح عمومی جامعه قدغن شده بود، تنها در سال 1983 بود که قانون ممنوعیت استفاده از زبان کردی تصویب شد (و بعداً در 1991 ملغی شد). ارتش بخش اعظم منطقه ی کردنشین در جنوب شرق ترکیه را تبدیل به منطقه ی نظامی کرد و دست به نقض حقوق بشر در منطقه زد. هنگامی که در سال 1984 پ ک ک (که رسماً سال 1977 تأسیس شده بود)، عملیات های نظامی خود را آغاز کرد و دولت ترکیه با عملیات نظامی به آن پاسخ داد، وضعیت بدتر شد.

اقدامات مختلفی که آنکارا در جنگ علیه تروریسم در پیش گرفت (اقداماتی از قبیل وضعیت اضطراری 1987 و “قانون ضد ترور” 1991) به نقض بیشتر حقوق بشر انجامید و موجب شکل گیری عدم اعتماد شدید بین دولت ترکیه و کردها شد. همین به زودی به یک چرخه ی معیوب منجر شد: سرکوب هویت کردی نبرد مسلحانه را تشدید کرد و این به نوبه ی خود اقلیت حاکم را واداشت که به جای دست زدن به اقدامات مشخصی برای حل و فصل جنگ یا تحکیم دموکراسی به سرکوب و خشونت بیشتر روی بیاورند.

از چرخه ی معیوب به چرخه ی مطلوب

با آغاز روند اصلاحات دموکراتیک ترکیه در اواخر دهه ی 1990 این چرخه ی معیوب به چرخه ی مطلوب تحول یافت. این روند اصلاحات با مشروط کردن پیوستن ترکیه به اتحادیه ی اروپا از طریق اجرای ضوابط سیاسی کپنهاگ و فرصتی که دستگیری عبدالله اوجالان رهبر پ ک ک و شکست نظامی این گروه به روی ترکیه گشوده بود، در ارتباط بود. این تحولات هزینه های سیاسی در پیش گرفتن این اصلاحات را برای دولت کاهش داد.

کردها از حق پخش رادیو و تلویزیونی به زبان خود، گذاشتن نام های کردی روی فرزندان خود و همچنین آموزش زبان خود در کلاس های خصوصی برخوردار شدند. دیگر اصلاحات عمومی تر مانند لغو مجازات اعدام و پایان دادن به وضعیت اضطراری نیز تأثیر قابل توجهی بر زندگی کردها به جای گذاشت.

این شرایط جدید تأثیر مثبتی بر پیشبرد و کارآمدی سیاست خارجی ترکیه در خاور میانه و شمال آفریقا و فراسوی آن داشت. در سال های آغازین دهه ی 2000 جامعه ی جهانی نگران مداخله ی نظامی ترکیه در کردستان عراق بود اما ترکیه در واقع روابط اقتصادی و سیاسی درخشانی با حکومت اقلیم کردستان برقرار کرد. آرامش نویافته ی ترکیه در داخل باعث شد که این کشور در جبهه ی منطقه ای احساس امنیت و اطمینان بیشتری داشته باشد.

همین اعتماد به نفس بود که در پس اقدامات میانجی گرانه ی ترکیه در سطح گسترده تر در منطقه مانند میانجی گری بین اسرائیل و سوریه در سال 2006 و میانجی گری بین سوریه و عراق در آگوست 2009 و همچنین ابتکار عمل های منطقه ای چندطرفه ی آنکارا مانند پیمان همکاری های منعقدشده با سوریه و عراق در سال 2008 قرار داشت. طی این سال ها غرب، ترکیه را به خاطر اینکه به شکلی درخشان نشان داده بود دموکراسی و اسلام می توانند با موفقیت عجین شوند و می توانست الگویی برای دیگر کشورهای خاور میانه و شمال آفریقا باشد، مورد ستایش قرار می داد. به نظر می رسید که ثبات داخلی و اصلاحات دموکراتیک دست در دست پیش می روند.

افول و بازگشت به نبرد مسلحانه

عقب گرد ترکیه از دموکراسی و حاکمیت قانون در سال 2004 آغاز شد و از سال 2010 به بعد شتاب گرفت. حملات پ ک ک در سال 2004 از سر گرفته شد و بعدا شدت گرفت. اگرچه این تصویر ممکن است حاکی از رابطه ی علی مستقیمی بین افول دموکراسی ترکیه و شدت گرفتن دوباره ی جنگ با کردها باشد اما تفاوت ها و نکات ظریفی در این تصویر دیده می شود.

سال 2009 که دموکراسی ترکیه دیگر رو به افول بود، حزب حاکم عدالت و توسعه (آ ک پ) پیش قدم روند صلح کردی شد که از آن به نام گشایش کردی یا روند حل و فصل جنگ کردی نیز یاد می شود. این روند شکست خورد که علت آن تا حد زیادی به خاطر واکنش های خصومت آمیز احزاب عمده ی مخالف و اعتراض عمومی شدیدی بود که به دنبال آمدن 34 شورشی غیرمسلح پ ک ک از شمال عراق به جنوب شرق ترکیه و استقبال خیل مردم کرد از آنها رخ داد. این روند در سال های 2012-2013 که عقب گرد دموکراسی ترکیه شدت گرفته بود، از سر گرفته شد. اعتراضات سال 2013 پارک گزی به زوال دموکراسی و حقوق اساسی در ترکیه در همان حال شکل گرفت که کار بر روی روند صلح همچنان ادامه داشت.

دولت ترکیه روند صلح را عمدتاً به دلیل شمار روزافزون تلفات نبرد مسلحانه و چشم انداز ظهور منطقه ی خودمختار کردی در سوریه  پس از آغاز جنگ در آنجا در سال 2011  احیا کرد. این بار بر خلاف سال 2009 گروه های مختلف جامعه ی ترکیه از جمله حزب اصلی مخالف یعنی حزب جمهوری خلق (ج ه پ) حمایت قابل توجهی از روند صلح می کردند. چیزی نمانده بود که تلاش ها نتیجه دهد اما این روند هم در نهایت با بالا گرفتن تنش ها بین حزب طرف دار کردها یعنی حزب دموکراتیک خلقها (ه د پ) و آ ک پ پیش از انتخابات پارلمانی ژوئن 2015 شکست خورد. بالا گرفتن تنش ها پس از آن بود که ه د پ در تبلیغات انتخابات عهد بست که نگذارد رجب طیب اردوغان که آن زمان نخست وزیر ترکیه بود، رئیس جمهور شود.

تناقض جنگ و دموکراسی

خط سیر این تلاش ها برای حل مشکل جنگ با کردها گواهی بر رابطه ی متناقض بین تحکیم دموکراسی و حل و فصل جنگ است. در همان حال که دموکراسی ترکیه به شکل فزاینده ای رو به افول گذاشت، چشم انداز حل مشکل جنگ قطعیت بیشتری یافت.

این گرایش ضد منطق را امروز هم می توان مشاهده کرد. طبق مطالعه ای که “مرکز سیاست گزاری استانبول” در ماه های آوریل و مه 2017 انجام داد، برخی از گروه های مهم کرد در جنوب شرق ترکیه ترجیح می دهند که با اردوغان پیمان صلح ببندند تا اینکه منتظر گشایش های دموکراتیک در سطح ملی بمانند. این گروه ها در مقطعی خواهان عادی سازی و بازگشت به گفت وگوهای صلح شده اند که ترکیه با بحران گسترده ی دموکراسی روبه روست. آنها حالا این عقیده را دارند که احتمال دستیابی به صلح از طریق جوش زدن معامله با رهبر قدرتمند ترکیه و دولت اکثریت محتمل تر است تا اینکه خواستار برداشتن قدم هایی به سوی تحکیم دموکراسی شوند.

برخی رهبران کرد پس از آنکه ه د پ دست به تلاش همه جانبه برای اصلاحات دموکراتیک و علیه ریاست جمهوری اردوغان در انتخابات ژوئن 2015 زد (تصمیمی که نتیجه ی عکس داد و عملاً به روند صلح پایان داد)، دست به تعدیل روش های خود زدند. بسیاری از نمایندگان کرد اکنون می پذیرند که مخاطب آنها برای سازش به جای آنکه ج ه پ ای باشد که می تواند هم پیمان طبیعی آنها باشد، باید آ ک پ باشد. انتخابات ژوئن 2015 درس دردناکی برای کردها به همراه داشت به این لحاظ که پس از آن خشونت در جنوب شرق از سر گرفته شد. درسی که آنها گرفته اند این است که فشار آوردن برای دموکراتیزه کردن می تواند بر ضد صلح عمل کند.

اردوغان اکنون نسبت به سال 2009 یا 2012 به لحاظ سیاسی بسیار قدرتمندتر است حال آنکه مخالفان به شکل قابل ملاحظه ای ضعیف تر هستند. اعتراضات اجتماعی به مذاکرات صلح و سازش اکنون نسبت به گذشته برای اردوغان کم هزینه تر است و به هر حال محدویت های شدیدتری که بر رسانه ها و جامعه ی مدنی اعمال شده است، موجب می شود که این اعتراضات به راحتی به گوش همه نرسد.

نتیجه گیری

درهم تنیدگی جنگ با کردها و تکامل توأم با پیشرفت و عقب گرد ترکیه در راه اصلاحات سیاسی نشان گر سه بینش اصلی به رابطه ی بین دموکراسی و حل و فصل جنگ داخلی است.

نخست اینکه فقدان دموکراسی و آزادی های اولیه در کنار سرکوب هویت قومی می تواند موجب تسریع و کشیده شدن تنش های قومی موجود به نبرد مسلحانه شود اما حل و فصل نهایی جنگ لزوماً بسته به تحکیم دموکراسی نیست. به ویژه در مراحل آغازین حل و فصل جنگ داخلی، دموکراسی ممکن است شرط لازم برای صلح نباشد. در مورد ترکیه روند صلح در مقطعی با موفقیت اجرا شد که دموکراسی در حال عقب گرد بود.

عکس این امر هم مصداق دارد: در جوامع درگیر جنگ داخلی، درگیری قومی لزوماً مانع اصلی تحکیم دموکراسی نیست. بار دیگر در مورد ترکیه خاتمه ی موقت جنگ تأثیر مثبتی بر پیشبرد دموکراسی ترکیه نداشت.

دوم اینکه طرف های درگیر در جنگ ممکن است توافق با رهبران قدرتمندتر یا احزاب سیاسی دارای اکثریت را ترجیح دهند در حالی که این امر ممکن است به ضرر تحکیم دموکراسی باشد. برخی گروه های کرد در حال حاضر از این استراتژی طرف داری می کنند و از رابطه ی متناظر دموکراسی و حل و فصل جنگ درون قومی فراتر می روند.

سوم اینکه مورد ترکیه نشان گر آن است که باید بین آغاز حل و فصل جنگ درون قومی و تداوم آن در طی زمان تفاوت قائل شد. هنگامی که تداوم صلح در خطر باشد، اهمیت دموکراسی برای حل و فصل جنگ به احتمال زیاد افزایش یابد. به عبارت دیگر پس از برقراری صلح، تداوم آن در غیاب دموکراسی برای مدتی طولانی می تواند دشوار باشد. رهبری قدرتمندی که امروز مؤید پیمان صلح است، فردا می تواند به خاطر دستاوردهای سیاسی خود به راحتی آتش جنگ را دوباره شعله ور کند. به همین ترتیب هنگامی که محدود کردن آزادی های اولیه و تضعیف حاکمیت قانون می تواند تنش های قومی را زنده نگه دارد و دوقطبی شدن جامعه را بالا ببرد، طرح های آغازین برای حل و فصل جنگ می تواند در میان مدت یا بلندمدت شکست بخورد.

افزون بر آن هنگامی که جنگی داخلی به فراسوی مرزهای یک کشور کشیده شود، مشکلات مربوط به عدم تداوم صلح می تواند موجب آسیب پذیری و ضعف آن کشور در جبهه ی سیاست خارجی شود. امروز حل و فصل نشدن جنگ ترکیه با کردها گزینه های سیاست گذاران این کشور در سوریه را با محدویت روبه رو کرده است. همین موجب تضعیف مبارزه ی ترکیه با دولت خودخوانده ی اسلامی می شود و ترکیه را روبه روی هم پیمانان اصلی آن یعنی آمریکا و اتحادیه ی اروپا قرار می دهد که آشکارا حمایت خود را از حزب کردی اتحاد دموکراتیکی اعلام کرده اند که ترکیه با پ ک ک یکی می داند. ترس شدید ترکیه از تجزیه طلبی کردی مانع از آن می شود که این کشور در سیاست خارجی خود در قبال همسایگان جنوبی آینده نگر باشد.

منبع: بنیاد کارنگی

ترجمه: خبرگزاری کردپرس- سرویس جهان

] *صنم آیدین-دوزگیت استاد روابط بین الملل دانشکده ی هنر و علوم اجتماعی دانشگاه سابانجی و از پژوهش گران ارشد مرکز سیاست گذاری استانبول و مسئول هماهنگی امور پژوهش و دانشگاهی این مرکز است. اوعضو “شبکه ی دموکراسی های در حال شکل گیری” کارنگی (Carnegie’s Rising Democracies Network) است. 

 

ای. فؤاد کیمان مدیر مرکز سیاست گذاری استانبول و استاد روابط بین الملل دانشکده ی هنر و علوم اجتماعی دانشگاه سابانجی است.

 

کد خبرنگار: 40101


کد مطلب:
133606
 |  تاريخ:
۱۳۹۶/۴/۲۸
 |  ساعت:
۰ : ۲۵

[ad_2]

لینک منبع

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *